Tilurð fíknar

Fíknivandi — þegar líkaminn leitar að breyttu ástandi

Hvað er fíknivandi?

Fíknivandi getur verið að ýmsum toga — áfengi og önnur vímuefni, spilafíkn, kaupfíkn, vinnufíkn, netfíkn — og enn fleiri birtingarmyndir mætti nefna. Það vekur líka spurningu um hvað kemur á undan: þörfin fyrir breytt ástand, eða þörfin til að slökkva á slæmri líðan?

Einstaklingar með áfallasögu eru líklegri en aðrir til að glíma við fíknivanda. Þetta staðfestir hin þekkta ACE-rannsókn (Felitti og Anda, CDC-Kaiser Permanente, 1998), sem sýndi sterka fylgni milli fjölda áfallastiga í æsku (Adverse Childhood Experiences) og áhættu á fíkn og vímuefnanotkun síðar á ævinni.

Felitti bendir á að fíkn sé oft skilin of þröngt þegar athyglin beinist fyrst og fremst að efninu sjálfu. Í ACE-rannsókninni kom fram að áhætta á fíkn jókst stigvaxandi með fjölda áfalla í æsku. Það sem lítur út eins og vandamál á yfirborðinu getur því stundum hafa verið eins konar bjargráð fyrir einstaklinginn — leið til að lifa af, deyfa sársauka eða skapa tímabundið öryggi.

Fíkn getur því verið leið líkamans til að leita jafnvægis, ekki aðeins leit að vímu eða ánægju. Þegar undirliggjandi kvíði, tómleiki eða vanlíðan hefur ekki fengið orð eða úrvinnslu getur efni eða hegðun orðið tímabundin leið til að róa taugakerfið.

Í þessu ljósi er ekki alltaf hjálplegt að tala um fíkn eingöngu sem „sjálfskaðandi hegðun“. Þótt afleiðingarnar geti orðið skaðlegar til lengri tíma litið, hefur hegðunin oft skýran skammtímaávinning: hún róar, deyfir, dregur úr spennu eða skapar tímabundna tilfinningu um öryggi. Þess vegna þurfa meðferð og stuðningur líka að skoða hvað hegðunin hefur verið að reyna að leysa.

Dr. Anna Lembke, geðlæknir og fíknisérfræðingur við Stanford-háskóla, hefur bent á að löngunin í breytt ástand — í dópamín — getur orðið svo sterk að hún verður öllu yfirsterkari, og því getur verið afar krefjandi að stoppa.

Að staldra við og átta sig á því hvað raunverulega knýr fíknimynstrið áfram er ekki einfalt. Það getur líka verið erfitt að hætta án stuðnings, þótt margir nái því. Þegar hegðuninni er hætt getur fólk setið eftir með óróleika, pirring eða innri spennu, án þess að átta sig á því að taugakerfið er orðið viðkvæmara. Fjölskyldan finnur oft fyrst fyrir þessari spennu. Sumir hella sér þá í vinnu, hreyfingu eða nýtt áhugamál og færa í raun sama fíknimynstrið yfir í annan farveg.

Þess vegna snýst batinn ekki aðeins um að hætta einhverju, heldur líka um að skilja hvað líkaminn og taugakerfið hafa verið að reyna að halda utan um. Ef þú telur að þú eigir við fíknivanda að stríða er gott að huga að heildrænum leiðum og kortleggja hvað raunverulega liggur að baki.

Til að breyta slíku mynstri þarf oft að hægja á sér og kortleggja daginn: hvenær kemur löngunin, hvað er að gerast í líkamanum og hvaða líðan er verið að reyna að deyfa? Oft kemur þá í ljós að kvíði, óróleiki eða hnúður í maganum hefur fylgt fólki miklu lengur en það gerði sér grein fyrir.

Þegar áföllin hafa ekki fengið úrvinnslu

Það sem gerir bataferlið oft enn flóknara er að mörg okkar ganga með áfallasögu sem aldrei hefur verið könnuð eða unnin úr. Og þá er ekki aðeins átt við stór, augljós áföll — heldur líka endurtekin smærri áföll í æsku sem taugakerfið lærði að lifa af með því að slökkva á, forðast eða dofna.

Þegar slík reynsla hefur ekki fengið úrvinnslu heldur taugakerfið áfram að bregðast við eins og hættan sé enn til staðar — jafnvel löngu eftir að hún er liðin. Líkaminn man, þótt hugurinn hafi reynt að gleyma. Það getur birst sem viðvarandi kvíði, viðkvæmni fyrir álagi, svefnvandi eða tilfinning um að vera aldrei alveg öruggur eða örugg.

Í taugasálfræði er talað um „þolglugga“ (window of tolerance) — það svið þar sem taugakerfið getur unnið úr áreiti án þess að fara í yfirspennu (ofvirkni, kvíði, æsingur) eða vanspennu (dofi, tómleiki, uppgjöf). Hjá þeim sem eiga flókna áfallasögu er þolglugginn oft mun þrengri en hjá öðrum — minnsta álag getur ýtt taugakerfinu út fyrir þolmörkin. Einmitt þar getur fíknihegðunin orðið að björgunarhring — ómeðvituð tilraun til að ná taugakerfinu aftur inn fyrir þolgluggann, aftur í eins konar jafnvægi, frekar en að sækjast eftir ánægju í sjálfu sér.

Þess vegna er svo erfitt að „bara að hætta“. Það er ekki spurning um viljastyrk. Þegar rótin — áfallið sjálft — hefur aldrei verið könnuð eða unnin úr, situr taugakerfið eftir óbreytt, og löngunin í breytt ástand heldur áfram að banka á dyrnar, sama hversu fast fólk reynir að standa gegn henni.

Hér getur reynst gagnlegt að skoða meðferðarform sem vinna beint með taugakerfið og áfallaminningarnar sjálfar — til dæmis EMDR-meðferð (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), sem hjálpar heila og líkama að vinna úr og „melta“ áfallaminningar sem hafa setið fastar. Slík vinna er ekki alltaf nauðsynleg fyrir alla, en fyrir þá sem finna að hefðbundinn stuðningur og bjargráð duga ekki til — að löngunin haldi áfram að vera yfirsterkari en viljinn — getur verið ástæða til að spyrja: hvaða reynsla eða áfall hefur ekki fengið úrvinnslu hér?

Nokkrar spurningar til að byrja

Ef þú vilt staldra við getur verið hjálplegt að byrja á einni eða tveimur spurningum. Markmiðið er ekki að svara fullkomlega, heldur að taka eftir líðan, mynstri og næsta litla skrefi.

• Hvernig líður mér í líkamanum núna?

• Hvað er ég að reyna að deyfa eða forðast?

• Hvað gæti hjálpað mér að komast í gegnum þessa stund án þess að deyfa mig?

• Hvern get ég leitað til ef mér líður illa?

• Hvaða litla skref get ég tekið í dag?

Fíknivandi er ekki merki um veikleika, heldur oft merki um að líkaminn hafi lengi reynt að takast á við eitthvað sem varð of mikið. Þegar við nálgumst fíkn með forvitni, mildi og skilningi skapast meiri möguleiki á raunverulegum bata.